İstanbul'un eski yapılarını, dar ve dolambaçlı sokaklarını, dost canlısı tüccarlarını, işlek zanaatkârlarını ve çarşılarındaki renkli ve egzotik malların bolluğunu bugün de bir romantizm ve doğu havası sarmaktadır.
Neredeyse sadece altın ya da halı satılan bazı sokaklar, çarşıların kollara göre ayrıldığı ve zanaatkârların sıkı bir şekilde örgütlenmiş ticaret loncalarına bölündüğü eski günleri hatırlatmaktadır. Camiler, hamamlar, çeşmeler, depolama tesisleri, atölyeler ve çarşı binalarından oluşan dar mekânsal yapı, ticaret ve dinin hala ayrılmaz bir şekilde birbirine bağlı olduğu ve İslami anlamda dürüstlük ve ahlakı destekleyen katı bir piyasa sisteminin hüküm sürdüğü bir dönemden kaynaklanmaktadır.
İstanbul'daki çarşılar geçmişin ticaret merkezleridir ve yine de dünyanın dört bir yanından gelen insanları büyülemeye devam etmektedir. Ancak, turistler ve yerel halk buraya sadece uzun geçitlerden oluşan labirentte gezinmek, sergilenen malları görmek ve atmosferin tadını çıkarmak için gelmiyor; bugün bile - tıpkı yüzlerce yıl önce olduğu gibi - çarşıya alışveriş yapmak için geliyorlar. Burada tüketicilerin gönlünden geçen her şeyi buluyorlar: günlük ürünler ve daha seçkin olanlar. Modern alışveriş merkezlerinin ve internet üzerindeki açık artırma platformlarının rekabeti çarşının temelini sarsamadı. Belki de Kapalıçarşı ya da Mısır Çarşısı gibi tarihi pazar yerlerinin istikrarlı başarısı, iş anlaşmalarının çok özel bir ritüele göre yapılmasında yatıyor. Mesele sadece bir halı, bir kaftan ya da bir bilezik satın almak değildir: mesele satın alma eylemidir.
Tıpkı bir satranç oyununda olduğu gibi, tüccarlar ve müşteriler dikkatli ve saygılı bir şekilde birbirlerinin etrafında dönüyor. Biri diğerinin ardından düşünülmüş hamlesini yapar. Birbirlerinin altında ve üstünde teklif verirler. Tüccar olağanüstü parçanın ince işçiliğini över. Müşteri zor mali durumundan yakınır. Tüccar zor zamanlar için iç çeker. Tek başına geçimini sağladığı büyük ailesine işaret eder. Müşteri, başka bir yerde kendisine teklif edilen ucuz bir halıdan bahseder. Rakibin tepkisi yakından incelenir, çünkü bu, kişinin bir adım fazla ileri gidip gitmediğini veya oyunu oynamaya devam edip edemeyeceğini gösterebilir. Bu ritüelin sona erene kadar saatlerce sürmesi alışılmadık bir durum değildir. Ancak o zaman her iki taraf da memnun ayrılır: tüccar iyi bir anlaşma yapmıştır - asla değerinin altında mal satmaz - ve müşteri de mala verdiği değer kadar öder.
Yine de bu tür sinir bozucu müzakereler sırasında bir iş anlaşmasından ve mal karşılığı para alışverişinden daha fazlası yapılır. İnsan tamamen o ana teslim olur, çarşı duvarlarının dışında pek bulamayacağınız bir dünyaya dalar. İnsanlar çay içer, hayatları hakkında konuşur, güven inşa eder. İslam ülkelerindeki çarşılar sadece pazar yerleri değil, gerçek anlamda pazarlardır: malların ve hikayelerin değiş tokuş edildiği bir yer, bir toplumun merkezi. Bu doğrultuda çarşılar aynı zamanda doğu yaşamının bir yansımasıdır.
Laura Salm-Reifferscheidt, Isabel Böcking ve Moritz Stipsicz (Christian Brandstätter Publishing) tarafından yazılan "İstanbul'un Çarşıları" adlı kitaptan bir alıntı.
Foto: Aydın Sertbaş

